Pozisaun PN nian ne’e hato’o durante reuniaun ofisial ho Ministru Imigrasaun no Sidadania Australia, Chris Bowen iha sala konferensia PN, Tersa (12/11).
Ministru Bowen mai atu konfirma sira nia Primeiru Ministru Julia Gilliard nia pedidu ba Prezidente Republika Ramos Horta, kona ba fatin prosesamentu refujiadu internasional ne’ebe atu tau iha TL . Maibe, Bowen nia  prezensa ne’e la muda lideres bankada sira nia pozisaun, tanba PN konsidera  intermus estabilidade no siguransa TL nian la permiti.
“Hau dehan ona ba Ministru Bowen katak deskulpa ami labele simu pedidu ne’e tanba ami halo tiha ona rezolusaun hodi kontra ba ita bo’ot sira nia pedidu,” afirma Lasama ba jornalista sira iha PN, hafoin remata reuniaun  ho Ministru Bowen.
Iha oportunidade ne’e, Lasama mos husu ba Bowen atu bele tau konsiderasaun ba PN nia pozisaun, tanba realmente TL hanesan nasaun ne’ebe ki’ik no foin hamrik ho dezafius oi-oin.
Lasama sujere liu atu Australia bele kontinua nia pedidu ne’e ba iha nasaun vizinu Indonezia ho Malaysia.
“Hau dehan ba MI atu kontinua lobi ne’e ba iha Indonezia. Ne’ebe espera katak sira bele simu tanba sira nasaun boot liu kompara ho TL,”  afiorma Lasama.
Ministru Chris Bowen antes ne’e hateten ona katak Governu Australia iha komitmentu bá koperasaun ne’ebé forte ho nasaun vijiñu sira iha rejiaun laran kona-ba  trafiku humanu no seguransa fronteira.
Inkontru nébé hala’o ne’e, tuir Bowen, sei inklui hari’i aprosimasaun ida ne’ebé kompresivu bá fatin prosesamentu ema buka bá azivu ninian, ho kooperasaun husi parseirus rejional no organizasaun internasional hirak ne’ebé relevante.
“Ita koalia mak atu buka solusaun bá trafiku humanu hamutuk ho ita nia parseirus prinsipal iha rejional no organizasaun internasional,” komenta Ministru Chris Bowen.
Australia sai hanesan nasaun ne’ebe trata ba refujiadus ne’ebe husu azilio politiku. Maibe, objetivu husi pedidu ne’e atu TL bele sai fatin prosesamentu ba refujiadus hirak ne’ebe hakarak halo aziliu politika ba Australia.
Inkontru durante minutu 30 ne’e partisipa husi lideres bankada hotu inklui, Vice Prezidente Parlamentu Nasional Vicente Guterres.
Horta Fiar Povu Sei Apoiu
Maske maioria deputadu iha Parlamentu Nasional no Sosiadade Sivil sira kontra pedidu  husi governu Australia nian ne’e, maibe Prezidente Republika Jose Ramos Horta, kontinua loke posibilidade.
Hafoin inkontru ho Ministru Imigrasaun no Sidadania Australia, Chris Bowen iha Paslacio Prezidensial, Horta hatete ba jornalista sira katak, inkontru ninian ho Bowen  atu hahu dialogu formal ida konaba sentru prosesamentu refujiadu ne’ebe atu loke iha Timor Leste.
Horta hatutan, oras ne’e dadaun sei mosu pro-kontra iha TL ba kestaun ne’e tanba seidauk iha informasaun klaru ba povu.
Xefe Estadu ne’e dehan wainhira iha ona esplikasaun klaru, nia fiar katak povu hotu sei konkorda.
“Ita ba to’ok luron, ba merkadu Hali-Laran, Komoro, tiga-roda sira, ita esplika ke ema kiak halai husi Pakistaun ka Afganistan bele simu ka lae. Kondisaun mak ne’e i sira hotu hatete bele. Ne’e mak povu nia sentiment,” argumenta Horta.
“Prezidente Republika iha responsabilidade mak depois atu esplika lolos buat ne’e. Hau hatete kedan todan finanseiru no ekonomiku ba Timor Leste la iha, tanba responsabilidade finanseiru laos husi Timor Leste,” deklara Horta.
Sentru ne’e, tuir Horta, laos permanente maibe sai hanesan fatin temporariu ba aziliu sira molok hetan fatin defenitivu.
Horta esklarese katak, vizita Ministru Imigrasaun Australia ne’e atu esplika diak liu tan governu Australia nia hanoin no preokupasaun ba sentru detensaun ne’ebe hakarak loke iha TL.
Ba pozisaun TL, Horta afirma, maske rai ne’e kiik no kiak, maibe nunka bele taka odamatan ba ema ne’ebe halai husi funu, kiak ka sira ne’ebe hetan duni tanba motivasaun konflitu relijioju ka etniku iha rai seluk.
Xefe Estadu ne’e dehan, importante ba TL atu hare no diskuti kondisaun ne’e bilitaralmente katak diskuti mos ho nasaun vizinhu sira seluk.
“Ita diskuti kondisaun ne’e ho Australia, Indonezia ho Nasoens Unidus, tanba problema ne’e la’os problema Timor ho Australia nian deit, maibe problema rejional, no internasional,” deklara Horta.
Nia hatutan, to’o ohin loron TL seidauk bele foti desizaun defenitivu ba kestaun ne’e no hein dokumentus ruma husi Australia hodi diskuti.
“Iha tempu badak hau ho Premeiru Ministru sei koalia asuntu ne’e, informal, ho Amu Bispu sira, ho Parlamentu. Bainhira sei iha dokumentus formal entaun sei halo dialogu formal konaba ida ne’e,” deklara Xefe Estadu ne’e.
Husi dialogu ne’e, Horta dehan, sei foti estratejia no pozisaun TL ne’ebe sei fo hatene ba Australia, Indonesia, ONU no nasaun sira seluk.
Ministru Imigrasaun no Sidadania, Chris Bowen, deklara, inisiativa husi ninia vizita ne’e atu koalia ho nasaun vizinhu sira konaba enkuadramentu protesaun rejional ida ne’ebe sustentavel.
Enkuadramentu ne’e, Bowen dehan, inklui harii aprosimasaun ne’ebe komprensivu ba fatin prosesamentu ema buka ba aziliu nian.
Inkontru entre PR Horta ho Ministru Bowen ne’e hetan mos partisipasaun husi Sekretariu Estadu Konsellu Ministru no Portavos Governu AMP, Hermenegildo Pereira, ho Sekretariu Estadu Seguransa, Francisco da Costa Guterres.
Sekretariu Estadu Konseilu Ministru no Portavos Governu AMP, Hermenegildo Pereira, lakohi fo kementariu ho razaun presiza diskuti lai iha Konsellu Ministru.
Joaquim dos Santos, trabailadores roda tolu hateten hanoin Presidenti RDTL atu loke diologo ho Australia hodi fo fatin ba sentru detensaun refuasidu ne’e diak, maibe Prezidente mos presiza hare realidade ne’ebe oras ne’e ninia povu infrenta.
Juventude ida iha Kolmera, Mateus da Silva, reforsa importante ba TL agora mak oinsa atu rezolve problema kiak, laos trata fali asuntu seluk ne’ebe sei aumenta tan problema social ba povu ida ne’e. qdy/jai/gin/jin

• Tweet
• Share

---